خانه مشاور

اوایل روز چهارشنبه ۱ ژوئیه ۲۰۲۶(۱۰ تیر ۱۴۰۵) یک کشتی متخلف که نخواست ازتنگه هرمز عبورکند، به گل نشست.

آسوشیتدپرس به نقل از تلویزیون دولتی ایران گزارش داد که کشتی کانتینری خارجی از مسیری استفاده می‌کرد که مورد تأیید تهران نبود.

طبق گزارش hormuz.data-tracking.net، تا صبح چهارشنبه، ۴۲ کشتی در این آبراه کلیدی بودند و ۱۱ کشتی در ۲۴ ساعت گذشته از این تنگه عبور کرده‌اند. از کشتی‌هایی که از این آبراه عبور کردند، ۹ کشتی از خلیج عمان به خلیج فارس و دو کشتی دیگر به سمت دریای عرب حرکت کردند.

سه‌شنبه گذشته، سازمان بین‌المللی دریانوردی (IMO) عملیاتی را برای تخلیه بیش از ۱۱۰۰۰ دریانورد از این تنگه، یک نقطه حیاتی که تقریباً یک پنجم نفت جهان از آن عبور می‌کند، آغاز کرد.

طبق طرح سازمان بین‌المللی دریانوردی، کشتی‌ها می‌توانند از طریق مسیر شمالی نزدیک به خط ساحلی ایران یا مسیر جنوبی از طریق آب‌های عمان و امارات متحده عربی از این آبراه عبور کنند.

طبق داده‌های ردیابی، از دو کشتی که در ۲۴ ساعت گذشته از این تنگه عبور کرده‌اند، یکی از مسیر ایران و دیگری از مسیر عمان عبور کرده است.

سازمان ملل متحد هفته گذشته خاطرنشان کرد که سازمان بین‌المللی دریانوردی با این طرح قصد دارد ترافیک عبور از این تنگه را به سطح روزانه قبل از جنگ، یعنی تقریباً ۱۳۰ کشتی، افزایش دهد.

یک کشتی باری در تنگه هرمز در نزدیکی بندرعباس، ایران، سه‌شنبه، ۳۰ ژوئن ۲۰۲۶، لنگر انداخته است.

بازگشت محتاطانه نفتکش‌ها به خلیج فارس در سایه ابهام و بلاتکلیفی تنگه هرمز
خبرگزاری رویترز در گزارشی تحلیلی می‌گوید با وجود آن‌که تنگه هرمز همچنان به‌طور کامل به وضعیت عادی بازنگشته، بازار جهانی نفتکش‌ها از هم‌اکنون خود را برای ازسرگیری صادرات نفت از خلیج فارس آماده می‌کند.

بر اساس این گزارش که روز سه‌شنبه ۳۰ ژوئن ۲۰۲۶(۹ تیر ۱۴۰۵)منتشر شد، پیش از آغاز جنگ در نهم اسفندماه، روزانه حدود ۹۰ تا ۱۱۰ کشتی از تنگه هرمز عبور می‌کردند، اما در اوج درگیری‌ها این رقم بیش از ۹۰ درصد کاهش یافت.

اکنون داده‌های رهگیری کشتی‌ها نشان می‌دهد تردد از این آبراه بار دیگر در حال افزایش است، هرچند هنوز به سطح پیش از جنگ نرسیده و همچنان با نوسان همراه است.

رویترز می‌نویسد یکی از مهم‌ترین نشانه‌های این روند، افزایش ورود نفتکش‌های خالی به خلیج فارس است.

بر اساس داده‌های رهگیری، شمار بیشتری از نفتکش‌ها، از جمله کشتی‌های حمل گاز طبیعی مایع مرتبط با قطر، پس از آغاز درگیری‌ها بار دیگر وارد تنگه هرمز شده‌اند که نشان می‌دهد شرکت‌های کشتیرانی انتظار دارند صادرات نفت و گاز از منطقه افزایش یابد.

با این حال، صادرات واقعی هنوز محدود است و حجم نفت حمل‌شده حدود نصف سطح پیش از جنگ برآورد می‌شود. به‌گفتهٔ تحلیلگران، این موضوع نشان می‌دهد ناوگان کشتیرانی پیش از افزایش واقعی صادرات، خود را برای تقاضای احتمالی آینده آماده کرده است.

این گزارش همچنین از ازدحام صدها کشتی در خلیج فارس و آب‌های اطراف خبر می‌دهد و می‌گوید رفع این گره ترافیکی، حتی در صورت تداوم ثبات، ممکن است چندین هفته زمان ببرد.

در همین حال، نرخ کرایهٔ نفتکش‌های غول‌پیکر حمل نفت خام در مسیر خاورمیانه به چین کاهش یافته است. بر اساس داده‌های بورس لندن، درآمد روزانهٔ این نفتکش‌ها از بیش از ۵۰۰ هزار دلار پیش از اعلام توافق ایران و آمریکا به حدود ۲۸۷ هزار دلار رسیده است که به افزایش شمار کشتی‌های حاضر در منطقه نسبت داده می‌شود.

در مقابل، نرخ کرایهٔ نفتکش‌های کوچک‌تر در برخی مسیرهای دیگر افزایش یافته است. برای نمونه، کرایهٔ حمل فرآورده‌های نفتی از نیجریه به هلند نسبت به اواخر خرداد تقریباً دو برابر شده است.

همچنین شرکت‌های کشتیرانی نفتکش‌های حمل فرآورده‌های پالایش‌شده را نیز به‌سوی خاورمیانه اعزام کرده‌اند، چون انتظار دارند پالایشگاه‌های منطقه پس از تخلیهٔ ذخایر انباشته‌شده در دوران جنگ، تولید خود را از سر بگیرند.

رویترز یادآور می‌شود که در دورهٔ محدود شدن تردد از تنگه هرمز، بخش قابل توجهی از محموله‌های نفتی از مسیرهای طولانی‌تر، از جمله دور زدن دماغهٔ امید نیک در جنوب آفریقا، حمل می‌شد که هزینه و زمان حمل‌ونقل را به‌طور قابل توجهی افزایش داد.

اکنون با کاهش نسبی محدودیت‌ها، نشانه‌هایی از بازگشت تدریجی تجارت به مسیرهای معمول دیده می‌شود، هرچند بسیاری از شرکت‌های کشتیرانی همچنان با احتیاط عمل می‌کنند.

اگرچه بازار نفت و صنعت کشتیرانی تا حدی بازگشت به شرایط عادی را اصطلاحاً پیش‌خور کرده‌اند، اما هزینه‌های بالای بیمهٔ جنگ، ابهام‌های امنیتی و محدودیت‌های باقی‌مانده باعث شده است فعالان این صنعت همچنان نسبت به عبور از تنگه هرمز با احتیاط تصمیم‌گیری کنند.

در همین حال، مذاکرات ایران و آمریکا درباره نحوهٔ اجرای مفاد تفاهم‌نامه به‌خصوص مربوط به تنگه هرمز، به‌رغم اظهارنظرهای منفی مخالفان دولت ترامپ در آمریکا و بالا گرفتن اختلافات سیاسی در داخل ایران بر سر تفاهم‌نامه، قرار است همچنان ادامه داشته باشد.

پس از چند روز تنش و درگیری‌های پراکنده در آب‌های خلیج فارس، دو طرف توافق کردند حملات را متوقف کنند و گفت‌وگوهای فنی را از سر بگیرند.

محور اصلی این مذاکرات، تضمین عبور ایمن و بدون مانع کشتی‌های تجاری، نحوه مدیریت تردد در تنگه هرمز و اجرای تعهدات دو طرف در چارچوب تفاهم‌نامه امضاشده در ۲۸ خرداد ۱۴۰۵ است، هرچند هنوز بر سر جزئیات این سازوکار توافق نهایی حاصل نشده است.

***

به گل نشستن این کشتی، آخرین نقطه اشتعال در اختلاف بر سر کنترل ناوبری از طریق تنگه هرمز است.
موضع ایران - مبنی بر اینکه بر این آبراه حاکمیت دارد و می‌تواند مسیرهای تأیید شده را تعیین کند و در نهایت هزینه‌های ترانزیت دریافت کند - مستقیماً با قوانین بین‌المللی دیرینه و موضع ایالات متحده، کشورهای خلیج فارس و اکثر جامعه بین‌المللی که این تنگه را به عنوان یک آبراه بین‌المللی تحت مفاد عبور ترانزیت کنوانسیون سازمان ملل متحد در مورد حقوق دریاها (UNCLOS) می‌دانند، در تضاد است. ایران آن را امضا کرده اما هرگز تصویب نکرده است.

این حادثه همزمان با ورود استیو ویتکوف، فرستاده ویژه ایالات متحده و جرد کوشنر، مشاور ارشد کاخ سفید، به قطر برای مذاکره در مورد دستیابی به پایان دائمی جنگ ایران بود. کاظم غریب‌آبادی، مذاکره‌کننده ارشد ایران، نیز به همراه تیمی به دوحه سفر کرد.

دو مقام منطقه‌ای که نخواستند نامشان فاش شود تا در مورد مذاکرات پشت درهای بسته صحبت کنند، گفتند که مذاکرات فنی بین دیپلمات‌ها روز چهارشنبه در قطر آغاز شد.
مذاکرات غیرمستقیم بر آزادسازی وجوه و دارایی‌های مسدود شده ایران، ذخایر هسته‌ای آن، وجوه و دارایی‌های مسدود شده و همچنین ناوبری در تنگه هرمز متمرکز است.
مذاکره‌کنندگان قصد دارند جزئیات را مشخص کنند تا راه را برای امضای توافق توسط رهبران ارشد هموار کنند، اگرچه اختلافات بر سر تنگه و مداخله اسرائیل علیه حزب‌الله در لبنان همچنان پابرجاست.
دیدارهای دو طرف واشنگتن در دوحه
طبق بیانیه دولت قطر، ویتکوف و کوشنر روز سه‌شنبه با شیخ محمد بن عبدالرحمن بن جاسم آل ثانی، نخست‌وزیر و وزیر امور خارجه قطر، دیدار کردند تا «درباره مذاکرات جاری بین ایالات متحده آمریکا و جمهوری اسلامی ایران در چارچوب یادداشت تفاهم بین دو طرف، همراه با تلاش‌هایی که با هدف ارتقای امنیت و ثبات در منطقه از طریق گفتگو و دیپلماسی انجام می‌شود، گفتگو کنند.»

در این بیانیه آمده است: «در این دیدار همچنین آخرین تحولات منطقه‌ای، به‌ویژه آتش‌بس در جمهوری برادر لبنان، مورد بررسی قرار گرفت و بر اهمیت تحکیم آن و تقویت آن به گونه‌ای که وحدت، حاکمیت و ثبات لبنان را حفظ کند، تأکید شد.»

وزارت امور خارجه قطر روز دوشنبه اعلام کرد که «در حال حاضر هیچ دیدار سطح بالایی بین طرف‌های ایرانی و آمریکایی تحت سازوکار مذاکره توافق‌شده وجود ندارد»، اما دیدارهای فنی، چه مستقیم و چه غیرمستقیم، «از طریق ارتباط با طرف‌های مختلف درگیر» ادامه دارد.

دکتر ماجد الانصاری، سخنگوی وزارت امور خارجه قطر، روز دوشنبه گفت: «قطر متعهد به حفظ این سازوکار، همانطور که قبلاً توافق شده بود، است و جلسات فنی بین هر دور از مذاکرات سطح بالا ادامه خواهد داشت.»
هیئت‌های فنی ایران و آمریکا همچنان در جلسات خود هستند و این جلسات در زمینه‌های مختلف و با مشارکت میانجیگران برای تضمین تداوم آنها، چه در دوحه و چه در جای دیگر، برگزار می‌شود.
دکتر الانصاری در مورد موضوع وجوه مسدود شده ایران گفت: «قطر مالک وجوه نیست، بلکه به عنوان واسطه مالی، حساب‌ها را تحت این توافق مدیریت می‌کند. اینکه آیا وجوه منتقل می‌شوند یا خیر، به توافق هر دو طرف و پیشرفت مذاکرات بستگی دارد که هنوز اتفاق نیفتاده است.»
قطر همچنین اصرار دارد که «هیچ تغییری در وضعیت فعلی تنگه هرمز، چه از طریق اقدام یکجانبه و چه از طریق دیگر را نمی‌پذیرد»، «موضع قطر مبتنی بر احترام به قوانین بین‌المللی دریانوردی است که آزادی دریانوردی از طریق این تنگه را تضمین می‌کند»، و «سایر کشورهای خلیج فارس و منطقه و جامعه بین‌المللی گسترده‌تر» نیز در این اصل سهیم هستند.
سخنگوی وزارت امور خارجه قطر گفت: «در مورد اینکه آیا وضعیت می‌تواند به قبل از جنگ بازگردد، دکتر الانصاری گفت که این درگیری بر روابط منطقه‌ای، امنیت دریایی و معماری امنیتی منطقه‌ای گسترده‌تر در خاورمیانه تأثیر گذاشته است.»
وی در پایان گفت: «بازگرداندن منطقه به وضعیت قبل از جنگ نیاز به بررسی جدی دارد، زیرا مسائل زیادی وجود دارد که باید روی میز قرار گیرد.»
در همین حال، عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، روز چهارشنبه هشدار جدیدی به واشنگتن داد و گفت که طبق توافق چارچوب، دونالد ترامپ، رئیس جمهور آمریکا، «ایالات متحده را متعهد کرده است که حیوانات خانگی خود را در تل آویو خفه کند، اما اگر آنها ارباب خود را نادیده بگیرند، ایران آنها را تربیت خواهد کرد.»