خواجه نصیرالدین طوسی "رصدخانه مراغه"بنیان نهاد
این مطالب راخواهیدخواند: ماجرای «تبعید»خواجه نصیرطوسی به قلعه الموت، اعتدالین(بهاری و پاییزی )چیست؟
آیاواقعیت دارد«سال بهره برداری رصدخانه با فوت خواجه نصیرمصادف بود؟»
امام خمینی:کارهایی که «خواجه» برای مذهب کرد وی را «خواجه نصیرالدین طوسی حکیم» کرد.
امام خمینی:کارهایی که «خواجه » برای مذهب کرد وی را «خواجه نصیرالدین طوسی حکیم» کرد.
«آیت الله خواجه نصیر»ذوالفنون بودعلاوه براینکه «مهندس» ومنجم بود،(دروس سطوح بالای حوزوی راگذرانده بود)
یکی ازفضانوردان روسی،قسمتی از«کُره ماه» رابنام»خواجه نصیرطوسی»نامگذاری کرده است.
نابغه ایران، در سال ۶۳۳شمسی از سوی هلاکو خان مأمور شد تا «رصدخانه مراغه »را تأسیس کند،که ساختش۱۳ سال بطول انجامید.
« رصدخانه» بر روی تپه ۱۱۰ متری بناشده است.
«پروفسورخواجه نصیرطوسی» در سال ۶۷۲قمری با جمعی از شاگردانش «بغداد »رفت تا بقایای کتابهای تاراج رفته را جمع آوری کند و به مراغه بیاورد، اماتقدیرچنین بودکه ۱۸ ذیحجه ۶۷۲(۴ تیر ۶۵۳) در کاظمین جان به جان آفرین تسلیم کند «قبر»ش، درقسمت زنانه حرم امامین جوادین(قسمت زنانه) مدفون است.
«دکتر عبدالسلام »فیزیکدان پاکستانی می گوید: «رصدخانه مراغه با ۲۰منجم از سراسر دنیای اسلام تحت سرپرستی دانشمند بزرگ خواجهنصیرالدین طوسی ساخته شده» و «نخستین رصدخانه جهان» است ،حتی رصدخانه های «استانبول، چین و هند» در قرن دوازدهم نیز همه از جلوههای رصدخانه مراغه است.
تا آنجا که مهندس رصدخانه«غیاث الدین جمشید کاشانی» که «رصدخانه سمرقند» را در زمان «الغ بیگ» از روی «رصدخانه مراغه» می ساخت، ازبعضی ازقسمتهاسردرنیاورد ومی گفت: در این بنا بخشهایی وجود دارد معلوم نیست برای چه کاری ساخته شده بودند!.
کشفیات ونوآوری«خواجه نصیرالدین طوسی» درحوزه علوم نجوم « ستارهشناسی» جهان رامتحیرومتحول کرد.
«محمدبنحسن جهرودی طوسی» مشهور به «خواجه نصیرالدین طوسی» در تاریخ ۱۵ جمادیالاول سال ۵۹۸ (۲ اسفند ۵۷۹) در «طوس» خراسان متولد شد.
«خواجه»اصالتاً از جهرود(چاه رود) قم بوده اما نیاکانش به «طوس» مهاجرت کرده بودند وآنجااقامت گزیدند خواجه محمد هم آنجا متولدشد وبه این دلیل به «طوسی» مشهور شد.
خواجه نصیرالدین طوسی علوم دینی و عملی را زیر نظر پدرش و منطق و حکمت را نزد خالویش «بابا افضل ایوبی کاشانی» آموخت. تحصیلاتش را در« نیشابور» به اتمام رسانید و در آنجا به عنوان دانشمندی برجسته شهرت یافت.
«حمله مغولان »
دوران جوانی «خواجه نصیر» مصادف بودبا «حمله قوم مغول به ایران»،اوائل تولدخواجه بودکه «علاالدین تکش خوارزمشاه» فوت کرده بود و فرزندش «علاالدین محمد» جانشینش شده بود. در دوران سلطنت همین شاه بود که حمله هولناک قوم مغول، ایران را به ویرانهای تبدیل کرد. عوامل گوناگونی در به زانو در آمدن دولت مقتدر خوارزمشاهی در برابر مغولها موثر بود که پرداختن به آن از حوصله این مطلب خارج است.
« اسماعیلیان» از سال ۴۸۳ قمری(۴۶۸شمسی) با تسخیر قلعه الموت (واقع در استان قزوین کنونی) تا سال ۶۵۴ ق(۶۳۴شمسی) حکومت میکردند،مرکز فرماندهی اسماعیلیان در کوهستان الموت بود،جنگهای آنها با خلفای عباسی و قبایل مغول بود.
« خواجه نصیر »در «نیشابور»مشغول به تحصیل بودکه سرزمین خراسان مورد هجوم مغولها قرار گرفت. مغولها مرتکب قتل وغارت وحشتناک شدند.ومردم برای رهایی ازاین وحشی هابه کوه وصحراپناه بردند ازجمله از امن ترین اماکن «قلعه الموت» بود،که چون دژی مستحکم بود.
خواجه نصیرهم بدنبال مأمنی بود. در این هنگام، «علاالدین محمد» پادشاه اسماعیلیه و«ناصرالدین عبدالرحیم بن ابی منصور»، معروف به «محتشم قهستان »که دارای حشم وقشون بودند، در «قلاع اسماعیلیه» خراسان حکمروایی می کردند و توجه زیادی به فرهیختگان و علما داشت، از خواجه نصیر که نام و آوازهاش را شنیده بود دعوت کرد تا به آنجا برود.
درهمین روزگار نوابغ و بزرگان علم و حکمت و تاریخ و نقاشی و شعر ایران چون مولوی بلخی، سعدی، خواجه رشیدالدین فضلالله همدانی، خواجه حافظ شیرازی و.. نیزپا به عرصه هستی نهادند.
«خواجه نصیر»درزمان «مغولان»
خواجه نصیرالدین طوسی در ایام حمله مغولان به ایران تازه کسب علم و دانش در نیشابور را آغاز کرده بود. در آن زمان «ناصرالدین مُحتشم قهستان» ناصرالدین عبدالرحیمبنابی منصور اسماعیلی، خواجه را به قهستان دعوت کرد و خواجه نیز به آنجا نقل مکان میکند.
«اخلاق ناصری»چیست؟
به دستور همین «ناصرالدین محتشم قهستان» بود که خواجه نصیرالدین طوسی کتاب« الطهاره ابن مسکویه رازی» را از عربی به فارسی برگرداند و آن را به نام ناصرالدین اسماعیلی، «اخلاق ناصری» نامید. این کتاب رایجترین کتاب اخلاقی بین مسلمانان هند و ایران بوده است.
ماجرای «تبعید»خواجه نصیر
اما روزگار خوش دیری نپایید و بعد از آنکه خواجه نصیرالدین قصیدهای در «مدح مستعصم» آخرین خلیفه عباسی سرود و با نامه به بغداد فرستاد، «مُحتشم» به وی بدگمان شد و او را به «قلعه الموت» قزوین نزد «علاءالدین محمدبنحسن» (۶۵۳-۶۱۸) فرستاد و این دانشمند بزرگ در «قلاع اسماعیلیان» همچون یک زندانی سیاسی روزگار میگذراند.
«ابو احمد عبد الله مستعصم »متوفی ۶۴۰ق(۶۲۱شمسی)که۱۶ سال دربغداد(بعنوان خلیفه اسلام) سلطنت کرد، درسال ۶۵۶ هجری قمری باهجوم مغولان سلطنتش (حاکمیت خلفای عباسی) برچیده شد.
مأموریت هلاکوخان به خواجه نصیر
خواجه نصیرالدین طوسی در سال ۶۵۷ قمری(۶۳۷شمسی) از سوی هلاکو خان مأمور شد تا رصدخانه مراغه را تأسیس کند و در این راه تمام اوقاف ممالک ایلخانی را تحت اختیار او قرار داد. گروهی از دانشمندان و منجمان از جمله رکنالدین استرآبادی، محیالدین مغربی، قطبالدین شیرازی، شمسالدین شیروانی، کمالالدین ایجی، نجمالدین اسطرلابی و عده ای دیگر در این کار با خواجه مشارکت داشتند.
علاوه براین،مهندسان و معماران زیادی از کشورهای مختلف از جمله مراکش و دمشق وچین،در ساخت رصدخانه مراغه همکاری کرده اند،بنیانگذاراین مرکزپژوهشی، از اساتید چینی برای ساخت ابزار نجومی کمک گرفته بود.
این رصدخانه که در« آذربایجان شرقی» قرار دارد، روی تپه ای در غرب «شهرستان مراغه» در حوالی ۲ روستا («طالب خان» و «حاجی کرد») در ارتفاع ۱۶۲۰ متری از سطح دریا ساخته شده است.
توضیح نگارنده-پیراسته فر:«هلاکو» هم بودجه کافی دراختیاراین وزیردانشمندش قرارداده بود وهم اختیارات کامل هم به ایشان داده بود،باتوجه به اینکه نوشته اند«خواجه»دراستخدام-چیدمان-دانشمندان(کارکنان رصدخانه نقش داشته)بکارگیری نیروها درچه حوزه هایی باشد واینکه بعدازاماده شدن،این مرکزتحقیقاتی(رصدخانه)به بغدادمی رودکه-کم وکسریها- کتابهای موردنیازاین پژوهشگاه رابه مراغه بیاورد،میتوان گفت که این مرکزپژوهشی در اواخرعمرخواجه نصیر آماده بهره برداری شد(بنای رصدخانه ،حدود۱۳سال بطول انجامید).وفات خواجه نصیر در۱۸ ذیحجه ۶۷۲قمری(۴ تیر ۶۵۳) در بغداد اتفاق افتاد،یعنی این نابغه قرن،حدود ۲سال این مرکزپژوهشی رامدیریت کرد،همه تجهیزات ورتق وفتق امور (اعم ازجانمایی،سازه ها وچیدمان وبکارگیری نیروها)بانگاه تیزبین این «اعجوبه قرن» انجام گرفته است.
اینکه بعضی هانوشته اند« اتمام رصدخانه مصادف بوده بافوت خواجه نصیر»سخن نادرست است.
در نزدیکی رصد خانه، کتابخانه بزرگی ساخته شده بود که حدود ۴۰۰ هزار جلد کتاب با ارزش به منظور استفاده دانشمندان و محققان در آن قرار داشت. علاوه بر این، در کنار رصد خانه، یک مکانی برای خواجه و منجمین و یک مدرسه علمیه برای استفاده طلاب دانشجو ساخته شد.
«خواجه نصیرالدین»هر یک از دانشمندان رابدون توجه به ملیت و مذهب به عنوان مسئول بخشی از رصدخانه که در آن تخصص داشتند، بکارگُمارد.
«رصدخانه مراغه» تنها بررسی ستارگان نبود، بلکه یک سازمان علمی عظیمی بود که بیشتر شاخههای دانش در آنجا درس داده میشد. این رصدخانه در شهر مراغه بر روی تپه ی ۱۱۰ متری صدر داغی مراغه واقع شده است. قرار گیری این رصدخانه در ارتفاعات باعث شده تا از بیشتر مناطق شهر قابل دیدن باشد و چشم انداز زیبایی به دریاچه ارومیه داشته باشد. ساخت این رصدخانه حدود ۱۳ سال طول کشید. در نزدیکی رصد خانه، کتابخانه بزرگی ساخته شده بود که حدود ۴۰۰ هزار جلد کتاب با ارزش به منظور استفاده دانشمندان و محققان در آن قرار داشت. علاوه بر این، در کنار رصد خانه، یک سرای عالی برای خواجه و منجمین و یک مدرسه علمیه برای استفاده طلاب دانشجو ساخته شد.
«نابغه دهر»هر یک از دانشمندان رابدون توجه به ملیت و مذهب به عنوان مسئول بخشی از رصدخانه که در آن تبحر داشتند، قرار داد
بنیاد بینالمللی ستارهشناسی یا دانشگاه مراغه، نامی است که از سوی محققان این حوزه به «رصدخانه مراغه» ساخت دانشمند ایرانی خواجه نصیرالدین طوسی داده شده است و در اهمیت این رصدخانه همین بس که دانشمندان اسلامی و غربی معتقدند نوزایشی که در امر ستارهشناسی در دنیای اسلام با ساخت رصدخانه مراغه بوجود آمد، مدیون این نابغه ایرانی است که جامعیت او مورد تحسین همگان است.
«دکتر عبدالسلام »فیزیکدان پاکستانی(متولد ۹ بهمن ۱۳۰۴–متوفی ۱ آذر ۱۳۷۵)می گوید: «رصدخانه مراغه با بیست منجم از سراسر دنیای اسلام تحت سرپرستی دانشمند بزرگ خواجهنصیرالدین طوسی ساخته شده» و «نخستین رصدخانه جهان» به معنی واقعی کلمه بوده است.
«دکترمحمد عبدالسلام » برنده جایزه نوبل فیزیک سال ۱۹۷۹میگوید: رصدخانه های «استانبول، چین و هند» در قرن دوازدهم نیز همه از جلوههای رصدخانه مراغه است.
نامگذاری«رصدخانه مراغه» توسط یونسکو
یونسکو سال ۲۰۰۹ را سال «رصدخانه مراغه» نامگذاری کرد. این بنا در سال ۱۳۶۴ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید و در سالهای اخیر نیز احیای این بنای تاریخی به منظور ثبت در میراث جهانی مورد توجه قرار گرفته است.
«آیت الله خواجه نصیر»ذوالفنون بود
خواجه نصیرالدین طوسی در بیشتر دانشهای متداول روزگار خویش به ویژه فقه، حکمت، کلام، منطق، ریاضیات، فلک و نجوم و اخلاق، تألیفات و رسالههایی از خود به یادگار گذاشته که بیشتر عربی هستند. از مهمترین آثار خواجه نصیرالدین میتوان به تجریدالاعتقاد (در علم کلام)، شرح اشارات ابوعلیسینا (در فلسفه)، التذکرة فی علم الهیاة، اساس الاقتباس (در علم منطق)، جواهرالفرایض (اصول علم فرایض و مواریث)، اخلاق ناصری، اوصاف الاشراف، زیج ایلخانی، شکل القطاع اشاره کرد.
امام خمینی درباره خواجه نصیرالدین طوسی می نویسد: و امّا قضیه خواجه نصیرالدین طوسی حکیم و امثال خواجه نصیرالدین طوسی حکیم شما می دانید این را که خواجه نصیرالدین طوسی حکیم که در این دستگاه وارد می شد، نمی رفت وزارت بکند، می رفت آن ها را آدم بکند، نمی رفت برای این که در تحت نفوذ آن ها باشد می خواست آن ها را مهار کند تا آن اندازه ای که بتواند کارهایی که خواجه نصیرالدین طوسی حکیم برای مذهب کرد آن کارهاست که خواجه نصیر را خواجه نصیرالدین طوسی حکیم کرد.
«امام خمینی» در کتاب سر الصلوة، در بحث «علم الاهی» که بحثی فلسفی-عرفانی- کلامی است، از خواجه با عناوین و القاب نیکی«شیخ جلیل اشراقی و فیلسوف عظیم الشأن طوسى- قدس سره» یادمی کند و نظر ایشان را «قول اقوی»می داند
در کتاب چهل حدیث می نویسد: «محقق مدقق طوسی و حکیم عظیم قدوسى، عطّر اللّه مرقده» ... «محقق طایفه حقه و مدقق فرقه محقّه، کامل در علم و عمل، نصیر الدین طوسى، قدّس اللّه نفسه القدوسى»... «و جناب افضل المتأخرین و اکمل المتقدمین، خواجه نصیرطوسى، قدّس اللّه سرّه القدّوسى»
«امام خمینی »نظر خواجه در برابر قول بوعلی و سایر فلاسفه ترجیح داده است،در بحث اقسام امکان، امام مؤید قول خواجه است در عدم وجود هرگونه رتبهای بین چیزی که علت ناقصه آن موجود است و چیزی علت ناقصه آن معدوم میباشد.
معمارانقلاب اسلامی« امکان استقبالی» را مانند خواجه نفی میکندو در بحث علم خدا به مخلوقات، نظر خواجه نصیررا می پسندد و رد شُبهات می نویسد:برهان خواجه ،متینتر از برهان شیخ اشراق است.
«استاد مرتضی مطهری» درباره روش فلسفی کلام شیعه می نویسد:، تمام آثار کلامی بعد از« خواجه نصیر»، از کتاب تجرید الاعتقاد تأثیر پذیرفتهاند.
«شکل القطاع مثلثات»
خواجه در کتاب«شکل القطاع مثلثات» را برای اولین بار به عنوان دانشی مستقل معرفی کرد و به طور کلی یکی از گسترش دهندگان علم مثلثات به شمار میآید و کتابهای مثلثات او در سده ۱۶ میلادی به زبان فرانسه ترجمه شد. او در ریاضیات همچنین تحریرهایی بر آثار آوتولوکوس، آرستاخوس، اقلیدس، آپولونیوس، ارشمیدس، هوپسیکلس، تئودوسیوس منلائوس و بطلمیوس نوشت.
نامگذاری«خواجه نصیرالدین طوسی»درکُره ماه
یک دهانه آتشفشانی ۶۰ کیلومتری در «نیمکره جنوبی ماه »به نام «خواجه نصیرالدین طوسی» نامگذاری شدهاست.
یک «خُرده سیاره »که توسط ستارهشناس روسی« نیکلای استفانویچ چرنیخ »در ۱۹۷۹ کشف شد نیز به نام ایشان نامیده شدهاست.
اختراعات خواجه نصیر
دستاوردهای دیگر پروفسورخواجه نصیر
وی علاوه بر ساخت رصدخانه مراغه برای دستگاههای مورد نیاز رصد ستارگان اقدام کرد و از این رو این رصدخانه با چنان دستگاههای پیشرفته و دقیقی تجهیز شد که تا ۳۰۰ سال بعد در غرب مورد استفاده قرار میگرفت.
«ساعت آفتابی»
خواجه نصیر روشهای استفاده از «ساعت آفتابی» را نیز برای رصد کشف کرد.
«ذات الحق»
«ذات الحق بزرگ»یکی از مهمترین وسایل نجومی قدیمی است که علاوه بر رصد ستارگان و تعیین مختصات آنها، بسیاری از مسائل نجوم از جمله تبدیل مختصات افقی و استوایی و دایرةالبروجی به یکدیگر را حل میکردند. از جمله مهمترین حلقههای این وسیله میتوان به حلقه دایرةالبروج، حلقه نصفالنهار، عرض کوچک، عرض بزرگ و حلقه استوا ١٦ اشاره کرد. با چرخاندن و تغییر موضع این حلقهها نسبت به یکدیگر میتوان مواضع ستارگان را در سیستمهای مختلف سماوی تعیین کرد.
«ذات الجیب»
«ذات الجیب»ین ابزار در حین رصد ارتفاع ستاره، سینوس (جیب) ستاره را نیز ارائه میداد.
«ذات السمت»
«ذات السمت»این دستگاه نیز محصول طراحیهای وی و شامل دو ربع دایره است که حول یک محور عمودی میچرخید و با استفاده از آن میتوان سمت و ارتفاع دو جسم را در آن واحد تعیین کرد. به عبارت دیگر ابزاری برای تعیین سمت اجرام.
«ربع جداری»
«ربع جداری»:بزرگترین ابزار نجومی ایران قدیم «ربع جداری» است که به بزرگی یک ساختمان است. یکچهارم دایره کامل را به دقت و بر اساس محاسبات با سنگ و آجر میساختند؛ آن را درجهبندی کرده و زاویه شعاع آفتاب را بر آن درجهبندی میخواندند؛ ابزاری شبیه به اُسطرلاب.
محاسبات دقیقی برای «اعتدالین سالانه» انجام داده و آلات نجومی خلاقانهای را ابداع کرده است که از این جمله میتوان به اسطرلاب اشاره کرد.
«اعتدالین» چیست؟
در هر سال ۲ اعتدال (بهاری و پاییزی) رُخ می دهد ،در زمان اعتدال پاییزی در نیمکره شمالی، ساکنان نیمکره جنوبی زمین در آستانه فصل بهار قرار میگیرند.
دایره (آبی )استوای سماوی و دایره (زرد) مسیر حرکت خورشید(دائرةالبروج) ،نقطه تلاقی این ۲دائره، اعتدال بهاری یا اعتدال پائیزی راشکل می دهند.
دو اعتدال(بهاری و پاییزی) که محل تلاقی دو مدار گردش خورشید به دور زمین و دایره استوای سماوی است و دو انقلاب تابستانی و انقلاب زمستانی که به نظر می رسد خورشید در بیشترین ارتفاع نسبت به استوای سماوی قرار گرفته است.
«اعتدالین»به لحظهای گفته میشود که خورشید از دید ناظر زمینی از صفحه استوای سماوی میگذرد که این پدیده در هر سال شمسی دوبار رخ می دهد یکی آغاز فروردین «اعتدال بهاری شمالی» و دیگری «اعتدال پاییزی جنوبی» تقریباً اول مهر ماه رخ می دهد.
خواجه در کتاب «التذکره فی الهیئه» (تذکره خواجه نصیر)، به ارائه توصیفی پیرامون راه شیری میپردازد و چنین مینویسد: «راه شیری از تعداد زیادی ستاره کوچک و به شدت خوشهبندی شده تشکیل شده است و به دلیل این تراکم و کوچکی آنها، به نظر میآید که تکههایی ابر هستند. به همین دلیل است که رنگ آن شبیه به شیر است».
«زیخ ایلخانی»
خواجه نصیر کتاب «زیخ ایلخانی» را هم در این زمان تالیف کرد و تا پایان عمر خواجه یعنی ۱۵ سال اطلاعات در مورد ستارگان را در زیج نوشت.
زیج ایلخانی ثمره مطالعاتی است که درباره رصدخانه مراغه به زبان فارسی صورت گرفت. زیج به معنی تعیین موقعیت و چگونگی حرکات ستارگان است.
خواجه نصیرالدین طوسی
نامگذاری روزی به نام روز مهندس
با توجه به دستاوردهای تاریخی خواجه نصیرالدین طوسی در تقویم ایران روز تولد این نابغه ایرانی (۵ اسفندماه به نام «روز مهندس» نامگذاری شده است.(بامحاسباتی که نگارنده انجام داده تولدخواجه اندکی متفاوت است)
وفات خواجه نصیرطوسی
توضیح مدیریت سایت-پیراسته فر:«خواجه نصیرالدین طوسی» در سال ۶۷۲ هجری قمری با جمعی از شاگردانش.(علامه حلی، قطبالدین شیرازی، کمالالدین، سیدرکنالدین، کمالالدین بغدادی و عمادالدین) به بغداد رفت تا بقایای کتابهای تاراج رفته را جمع آوری کند و به رصدخانه بازگرداند، درهمانجا ۱۸ ذیحجه ۶۷۲(۴ تیر ۶۵۳) در کاظمین درگذشت «قبر»نابغه قرن، درقسمت زنانه حرم امامین جوادین(زیرپا) مدفون است./کاظمین درفاصله ۸کیلومتری بغدادقرارداد(کاظمین،جزءشهربغدادمحسوب می شود)
این محب اهل البیت، وصیت کرده بود که درحرم کاظمین دفن شود وروی قبرش بجای استفاده ازالقاب وعناوین علمی،فقط این آیه: «كَلْبُهُم بَاسِطٌ ذِرَاعَيْهِ بِالْوَصِيدِ»﴿١٨کهف) بنویسند.
تألیفات خواجه نصیرالدین طوسی :
تحریراقلیدس/الرسالة الشافیة عن الشک فی الخطوط المتوازیة/تحریر مجسطی/کشف القناع عن اسرار شکل القطاع/تحریر کتاب مانالاوس فی الاشکال الکرویة/تحریراکثرثاوذوسیوس/تحریر کتاب مأخوذات ارشمیدس/تحریرکتاب المناظراقلیدس/تحریر کتاب المساکن ثاوذوسیوس/تحریر کتاب الکرة المترکة اطولوقس/تحریر کتاب فی الایام و اللیالی ثاوذوسیوس/تحریر کتاب ظاهرات الفلک اقلیدس/تحریر کتاب فی الطلوع و الغروب اطولوقس/تحریر کتاب ابسقلاوس فی المطالع/تحریر کتاب المفروضات ارشمیدس/کتاب ارسطرخس فی/جرمی النیرین و بعدیهما/تحریر کتاب معرفة مساحة الاشکال السیطة و الکرویة/تحریر کره و اسطوانه ارشمیدس/تحریر کتاب امعطیات/ترجمه ثمرة الفلک/کتاب انعکاسات الشعاعات/تذکره نصیریه در هیأت/ترجمه صور الکواکب/رساله در شعاع/رساله معینیه در هیأت وذیل آن/زیج ایلخانی/بیست باب درمعرفت اسطر لاب/زبدة الهیئة در هیأت و استکشاف احوال افلاک و اجرام/سی فصل در هیأت و معرفت تقویم/رساله در حساب و جبر و مقابله/زبدة الادراک فی هیأت الافلاک/مدخل فی علم النجوم/کتاب صد باب در معرفت اسطرلاب/استخراج قبلة تبریز/اخلاق ناصری/اوصاف الاشراف/تنسوق نامه ایلخانی در معدن شناسی/جواهرالفرائض در فقه/آداب المتعلمین درتربیت/معیار الاشعار در عروض/اساس الاقتباس/تجرید المنطق/تعدیل المعیار فی نقد تنزیل الافکار/رساله معقولات یا قاطیغوریاس/حل مشکلات اشارات، در فلسفه/رساله اثبات جوهر مفارق یا رساله نفس الامر یا اثبات العقل/رسالة فی العلم و العالم و المعلوم/رساله بقاء النفس بعد فناء الجسد/رساله در کیفیت صدور موجودات/رساله در نفی و اثبات/رساله العلل و المعلولات/تجرید العقاید در کلام/فصول نصیریه/تلخیص المحصل/مصارع المصارع/رساله در جبر و اختیار/رساله اثبات واجب/رساله در امامت
«رصدخانه مراغه» چگونه پایه گذاری شد؟
این رصدخانه که در« آذربایجان شرقی» قرار دارد، روی تپه ای در غرب «شهرستان مراغه» در حوالی ۲ روستا («طالب خوان» و «حاجی کرد») واقع شده است. که مشرف به «دریاچه ارومیه» است.
معمار اصلی این رصدخانه، «فخرالدین احمد بن عثمان مراغی» بود اما مسئولیت احداث واحدهای علمی و ستاره شناسی و ساخت ابزارآلات نجومی در این ساختمان را «موید الدین عروضی» بر عهده داشت. همچنین «قطب الدین شیرازی» و «نجم الدین دبیران قزوینی» در طرح ریزی این بنا مشارکت داشتند.
طبق اسناد به جا مانده مهندسان و معماران زیادی از کشورهای مختلف از جمله مراکش و سوریه در ساخت رصدخانه مراغه همکاری کرده بودند. همچنین خواجه نصیرالدین طوسی از اساتید چینی برای ساخت ابزار نجومی کمک گرفته بود.
با فروپاشی «حکومت ایلخانیان» رصدخانه مراغه نیز که در اوج قدرت هلاکوخان بنا شده بود رو به ویرانی رفت.
«رصدخانه سمرقند» کپی «رصدخانه مراغه»
تا آنجا که مهندس رصدخانه«غیاث الدین جمشید کاشانی» که «رصدخانه سمرقند» را در زمان «الغ بیگ» از روی «رصدخانه مراغه» می ساخت، ازبعضی ازقسمتهاسردرنیاورد ومی گفت: در این بنا بخشهایی وجود دارد که او نمی داند برای چه کاری ساخته شده بودند!.
مجددا پس از چند صد سال و در زمان شاه عباس صفوی،« شیخ بهایی» و «ملا جلال منجم» برای ترسیم پلان ها و طرح ها به رصد خانه مراغه رفتند.
در زمان ناصرالدین شاه نیز «علی محمد اصفهانی» بهمراهی«اعتضاد السلطنه» وزیر علوم وقت، طرحی را از تپه هایی که رصدخانه بر روی آن بنا شده، تهیه کردند. این طرح قدیمی ترین نقشه موجود از رصدخانه مراغه است.
بیست سال بعد «هوتوم شیندلر» آلمانی و در دوره معاصر «علی اکبر سرفراز» و «پرویز ورجاوند» کاوش های گسترده و ارزشمندی را در این رصدخانه انجام دادند.
«قُطر بیرونی برج مرکزی» رصدخانه مراغه ۲۳/۶ متر و «قُطر داخلی» آن ۲۲ متر است.
این بنا از ۶ واحد مدور متحد المرکز تشکیل شده است. علاوه بر آن، برج دارای «تیغه بندی عمود بر هم» و «دهلیز» است که به واسطه این تقسیم بندی، فضاهای ۱۲ گانه ای در دو طرف آن با عمق های متفاوت ایجاد شده است.
طبق دست نوشته های به جا مانده، این واحد «نورگیر»ی داشته که نور آفتاب از آنجا بر روی دیوار می تابیده و حرکت روزانه خورشید، اندازه گیری زوایای آفتاب ودیگرموارد به واسطه آن ممکن می شده است.
همچنین ۵ واحد دایره ای شکل و واحدهای چهارگوش دیگری در اطراف برج اصلی بنا شده بودند. واحدهای بیرونی محل نصب دستگاه های رصد یا خود وسیله ای برای رصد بوده اند. در بخش داخلی مصالح قلوه سنگ های رودخانه ای بوده اند.
دیگر رصدخانه فعال ایران
رصدخانه نیمروز در سیستان و بلوچستان
رصدخانه شهرگور در فیروز آباد فارس.
رصدخانه خواجه نصیرالدین طوسی (دانشگاه تبریز).
رصدخانه ابوریحان بیرونی (دانشگاه شیراز).
رصدخانه زعفرانیه تهران (کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان).
رصدخانه کاسین خرم آباد (شرکت رصدخانه کاسین).
رصدخانه مهر بوشهر ( آموزش و پرورش).
رصدخانه آلاشت مازندران (متعلق به شرکت اخترنمای شیراز و صنایع اپتیک اصفهان).
و رصدخانه های،دانشگاه های تهران،فردوسی مشهد، زنجان و کاشان.
توضیح پژوهشگر-پیراسته فر:رصدخانه تقی الدین(استانبول) در۹۸۵قمری(۹۵۶شمسی).
«رصدخانه جی سینگ» در شهرجیپور-هند در ۱۱۲۱شمسی ساخته شد.
ازرصدخانه«تقی الدین راصد» دولت عثمانی،چیزی باقی نمانده واما مسئولین ترکیه،رصدخانه »آناتولی شرقی»راساخته اند.
درترکیه:درزمان حکومت سلطان مراد سوم(سلطان عثمانی)، تقی الدین منجم(متوفی۹۶۳شمسی) با توصیه خواجه سعدالدین و محمدپاشا (صدراعظم )، مأموریت یافت «رصدخانه ای» بسازد. این رصدخانه که ساخت آن۲سال طول کشید ، در تپه های مشرف به استانبول ( ارتفاعات توپخانه) بنا گردید.
درهند:رصدخانه جانتار مانتار«رصدخانه جانتر مانتر»، مجموعهای تاریخی در جیپور است که متشکل از نوزده ابزار معماری نجومی ، در سال ۱۱۲۱ شمسی، توسط پادشاه «مهاراجه جی سینگ دوم »ساخته شد.
مشاوره-روانشناسی