خانه مشاور

در نیمه دوم قرن چهارم با تسلط سلسله شیعی مذهب آل‌بویه در بغداد، شیعیان و عالمان شیعی جایگاه اجتماعی‌شان را بازیافته و مرکزیت حوزه علمیه شیعه، با مدیریت و مرجعیت شیخ مفید به وجود آمد.

مرجعیت واحد تا زمان زعامت آیت‌الله بروجردی حوزه‌های علمیه را اداره می‌کرد اما پس از رحلت آیت‌الله بروجردی وحدت زعامت و مرجعیت حوزه علمیه از میان رفت تا دوران پس از انقلاب اسلامی ایران که حوزه‌های علمیه سامان بهتری پیدا کردند.

اکنون سؤال این است؛ القابی که در حوزه به کار می رود بر مبنای چه ساختاری و از چه زمانی در حوزه‌های علمیه رواج پیدا کرد؟

این القاب ظاهراً از دوران مشروطیت (حدود 150 سال پیش) به بعد مورد استفاده قرار گرفته است. پیش از آن در کتابها و نوشته‌ها از این استفاده از این القاب برای دسته‌بندی طبقات روحانیت نبوده است.
برخی از عناوینی که برای روحانیت تا قبل از مشروطیت استقاده می‌شد برخی از آنها هنوز هم رواج دارند: مثلا کلمه « شیخ » که معانی مختلفی نیز همچون پیر، حکیم و دانشمند دارد و به طور کلی عنوان احترام‌آمیزی بوده است که برای بزرگان و اهل‌فضل به کار گرفته می‌شد مثل: شیخ سعدی، شیخ‌الرئیس ابوعلی‌سینا، و ... از جمله برای علمای دین نیز به کار می‌رفته است. برای علمای دینی که از فرزندان پیامبر اسلام صلی‌الله علیه‌وآله بوده‌اند به جای عنوان«شیخ» از لقب«سید» استفاده می‌شده است مثل سید مرتضی و سید رضی.

عنوان بعدی که اکنون نیز رواج دارد، کلمه « ملّا » است که صیغه مبالغه از ریشه«ملأ» به معنی«پر» می‌باشد و ملّا یعنی کسی که پر و لبریز از علم و حکمت است و به ندرت برخی از علما با کلمه« میرزا» به معنی امیرزاده می‌باشد.

کلمه «علامه» که امروزه نیز رواج دارد به شخصی گفته می‌شود که بسیار زیاد علم و دانش است و در علوم مختلف معقول  و منقول مطالعه و تدریس دارد و در اکثر علوم حوزوی نیز صاحب نظر است. معمولا این عنوان به عده کمی از علما اطلاق می‌شده که سرآمد همگان بوده‌اند.

علامه در لغت یعنی بسیار دانشمند، کسی که بسیار می داند و در عرف به شخصی که از لحاظ علمی در تمام حوزه های معرفتی گوناگون از علم و دانش عمیق برخوردار باشد و در علوم و فنون اعم از نقطه نظر علوم و معارف الهیه، در قلمرو علوم انسانی سرآمد بودن باشد.

یک نکته مهم در اطلاق کلمه «علامه» این است که شخص باید به لحاظ عملی به مراتب عالی معارف الهیه برسد تا لایق این عنوان باشد. امام کاظم (ع) می فرماید: «رسول خدا (ص) روزی وارد مسجد شد، دید عده ای گرد مردی جمع شده اند، فرمود چه خبر است؟ عرض شد علامه است. فرمود ما العلامه؟ (علامه یعنی چه؟) عرض کردند او داناترین مردم به انساب عرب و جنگهایشان و به روزگار جاهلیت و اشعار عربی می باشد .پیامبر (ص) فرمود: «اینها دانشی است که اگر کسی نداند، به او زیانی نرساند و اگر کسی بداند، او را سودی نبخشد». در ادامه فرمود: «العلم ثلاثه: آیه محکمه، فریضه عادله، سنته قائمه؛ منظور از آیه محکمه مباحث اعتقادی و خداشناسی، و از فریضه عادله، علم اخلاق و عرفان و از سنته قائمه، علم فقه و سنت نبوی می باشد.

حجت الاسلام و المسلمین محمدمهدی اسلامی  قائم‌مقام سابق مدرسه مروی، نیز در پاسخ به پرسش خبرنگار باشگاه  خبرنگاران پویا، گفت: بحث عناوین حوزوی که امروزه مرسوم شده است، قاعده‌مند نیست که مثلا با این مقدار درس‌خواندن عنوان «ثقه‌الاسلام» اطلاق شود و اگر درسش به این مقدار رسید عنوان «حجه‌الاسلام» جاری شود و الی آخر و این تقسیم‌بندی القاب که امروزه مرسوم است بیشتر یک مسئله‌ی عرفی بین حوزویان است.

وی افزود: ‌شخصی که تازه مشغول درس و بحث می‌شود «طلبه» است و زمانی که توانایی منبر رفتن را پیدا کرد و با کتب مربوطه تا حدودی آشنا شد که بتواند مطالبی را از آن استفاده کند و تا حدودی بتواند  پاسخگوی سؤالات و شبهات باشد عنوان «ثقه‌الاسلام» بر آن شخص اطلاق می‌شود.گفتنی است که لقب «ثقه‌الاسلام» در سده 4 قمری برای محمد بن یعقوب کلینی به کار رفت. و ایشان نخستین شخضیتی است که در دوره‌ی اسلامی به این لقب اختصاص یافت

قائم مقام سابق مدرسه مروی در مورد لقب «حجه‌الاسلام» نیز گفت:‌هنگامی که طلبه علاوه درس و بحث خود بتواند تدریس نیز داشته باشد، عنوان «حجه‌الاسلام» به وی گفته می‌شود.

حجت الاسلام اسلامی در رابطه با لقب «آیت‌الله» نیز گفت: آیت الله به کسی اطلاق می‌شود که دوره‌ی خارج را با موفقیت گذرانده باشد و به درجه اجتهاد رسیده باشد‌. قوه اجتهاد را به دست آورده باشد و در مسائل مختلف فقهی و اصولی صاحب نظر باشد این عنوان به ایشان اطلاق خواهد شد.

گفتنی  است که تا قرن چهاردهم هجری، فقط علامه حلی را آیت الله می نامیدند. در اوایل قرن چهاردهم هجری نخستین بار سید محمد مهدی بحرالعلوم آیت الله خوانده شد. چند دهه پس از آن شیخ مرتضی انصاری و سید محمدحسن شیرازی آیت الله خوانده شدند. مورخان مشروطه، «آیت الله» را بر آخوند ملا کاظم خراسانی و دیگران اطلاق کردند. پیش از این همه مراجع را حجه الاسلام می نامیدند. پس از تشکیل حوزه علمیه قم توسط شیخ عبدالکریم حائری، شماری از فقهای بزرگ که در آن گرد آمدند، آیت الله لقب یافتند و به تدریج معدودی از آنها آیت الله العظمی نامیده شدند.

حجت الاسلام اسلامی افزود: لقب «آیت‌الله العظمی» برای زمانی است که شخص صاحب رساله است و جزء مراجع تقلید شده است که مقلد دارد.
وی  در پاسخ به این پرسش که استفاده از این عناوین برای همه‌ی اشخاص یکسان است یا برای مقامهای بالاتر مثلا مراجع عظام تقلید متفاوت است، گفت:  بله همین طور است. گاهی اوقات مراجع عظام تقلید در خطاب به مجتهدین پایینتر از خود از لفظ «حجه‌الاسلام» و «حجه الاسلام و المسلمین» استفاده می‌کنند. مثلا امام خمینی (ره) وقتی حکم تولیت مدرسه مروی را به آیت‌الله مهدوی داده‌اند از لفظ «حجه‌الاسلام» استفاده کردند و این رسم است که یک مرجع تقلید در خطاب به مجتهد پایین‌تر از لفظ آیت‌الله استفاده نکند مگر اینکه آن مجتهد اگر چه مرجع تقلید نباشد اما به اندازه یک مرجع تقلید به لحاظ علمی و اخلاقی بزرگ باشد همانگونه که مقام معظم رهبری در حکم ارتحال آیت‌الله مهدوی کنی از لفظ «آیت‌الله» استفاده کردند.-منبع:اسفند ۱۳۹۵خبرگزاری تسنیم

***

طلبه های قدیم چگونه بودند

به عنوان یک طلبه، برادروار در مقام تقدیم برخی از اموری که با تجربه و در راه تحصیل علوم دینی در حوزه های علمیه (کربلا، نجف، و قم) در مدت بیش از 50 سال، تلاش مستمر و بدون توقف به دست آورده ام، و به عزیزان حوزه های علمیه تقدیم می کنم.

دردوران ما، طلبه ها بسیار ساده و با اخلاص بودند، چون کسانی که در این رشته وارد می شدند، فقط به نیت تحصیل معارف و رشد علمی، عقلی و دینی خود بودند، نه طمع مالی و طلب مقامی، بلکه فقط برای خدمت به مردم و رسیدن به درجات رفیع علمی و اخلاقی بود، در این راستا، بزرگان حوزه نیز هیچ دریغی از ارشاد، هدایت و بخشش علم و هدایت برای دیگران نداشتند و تمام کمال علوم خود را به طلاب انتقال می کردند.

به همین جهت، استادان و مدرسان، با چهره ای باز و با محبت زیاد، از شاگردان خود  استقبال نموده و به آنها توجه پدرانه ای کرده، و تا امکان داشت، به آنها محبت و رأفت و روی خوش نشان داده، و با تمام وجود تعلیم می دادند، تشویق نموده و کمک علمی می کردند. در این تلاش ها طمع و توقع پاداشی هم نداشتند، چرا که همین حالت ها را از اساتید خود دیده بودند و به شاگردان هم انتقال می دادند.

حوزه های علمیه دانشگاه علم، محبت، مواظبت و رقابت خداپسندانه بود. تأکید اساتید به وقت، جدیت و پیشرفت همه جانبه طلاب بود، اساتید نیز از رفتار طلبه ها، اخلاق آنها و نحوه مطالعه، کوشش و مباحثه آنها مواظبت می کردند، و حتی بر امر لباس و خوراک آنها هم مراقبت داشتند. طلاب برای بزرگتر خود احترام قائل بوده و اعتماد داشتند و مشکلات درسی ، علمی و زندگی خود را با آنها طرح می کردند، بزرگترها نیز با کمال خوش‌رویی به آنها جواب داده و مشکلات آنها را حل می نمودند؛ درجه و مقام طلاب خوب را با کمال صراحت در میان بزرگان علوم اعلام می کردند.

اساتید گاهی به طلاب خود مرحمت نموه آنها را به خانه خود دعوت می کردند؛ در مواردی زیادی در امر ازدواج به آنها کمک می کردند، حتی چون از اخلاق، دیانت و محاسن آنها با خبر بودند برخی اساتید و شاگردان را به عنوان داماد خود بر می گزیردند. امر مهم دیگری در این مرحله وجود داشت اینکه هیچ مساله مالی میان استاد و شاگرد مطرح نبود، یعنی همان طور که استادان درس خواندند و از استادادن خود استفاده کردند، به طور مجانی و بدون پاداش یا چشم داشت با شاگردان خود رفتار می کردند و شاگردان نیز استادان توقع مادی نداشتند، مگر مهربانی، خوشرویی و زحمت درس و تدریس و کمک های علمی!

بهترین روش های تعلمی نیز این بود که اساتید شاگردان را برای تدریس و نوشتن تقریرات دورس تشویق می کردند در آن زمان نوشتن و قوی شدن املاء و إنشاء طلبه ها اهمیت داشت. در این باره در خیلی از درس ها، اساتید برای راه انداختن طلاب در انتهای درس ها هر ئهفته، سوال هایی درباره مطالب درس مطرح می کردند و طلاب هم می بایست جواب کتبی آن را بنویسند و به محضر استاد می آوردند ایشان نیز تصحیح و تنظیم می کردند که همین کار موجب تقویت نویسندگی می شد.

توصیه من  به مدیران حوزه ها:

بایدپدرانه اشکال ها و شکایت های طلاب را شنید، درنظر گرفت و به طور جدی آنها را برطرف کرد،  خصوصا در امور خوب درس دادن استاد و همچنین برخورد مسئولان مدرسه با طلبه ها،

برای طلاب تیزهوش، قدرتمند و محصل واقعی وقت و هزینه بیشتری گذاشت، و سعی در شناخت آنان داشته، به آنان توجهی خاص داشته باشند.

با تدریس کتاب هایی مانندآداب المتعلمین و منیة المرید و معراج السعادة نسبت به اخلاق طلاب اهتمام داشته باشند.

طلاب ازنعمتی که نصیبشان شده شاکرباشندو در تلف نکردن وقت و عمر خود کوشش کنند تا به جایی برسندکه برای جامعه مفیدواقع بشوند.

 همچنین با روش های ارتباط شاگرد با استاد، مباحثه طلبه ها باهم و تدریس موضوعاتی مهم مانند تعلیم خط و خوشنویسی، درس املا و درست نویسی، انشاء و نویسندگی سعی در افزایش سطح کیفی آموزش طلاب داشته و آنها را برای این امور تشویق کرد.

آیت الله سید محمد رضا حسینی جلالی، فرزند آیت الله سید محسن حسینی جلالی، در سال 1324 ه.ش در کربلا متولد شد، پدرش از علمای کربلا و مادرش علویه، دختر آیت الله سید محمد هادی خراسانی بجستانی از مجتهدین کربلا بودند.

بعد از دوره ابتدایی و راهنمایی، در سن 13 سالگی وارد حوزه علمیه کربلا شد و مقدمات را تا آخر لمعه در کربلا خواند، در سال 1344 به نجف مهاجرت کرد و دروس سطح را نزد اساتیدی همچون حضرات آیات سید اسدالله مدنی، شیخ صدرا باد کویی، سید مرتضی خلخالی، شیخ مسلم ملکوتی ، کاظم تبریزی گذراند. در سال 1349 وارد درس خارج شد و نزد حضرات آیات آقای خویی، سید محمد روحانی قمی و امام خمینی (ره) حاضر شد. ایشان از دوران طلبگی در کنار تحصیل، تدریس را نیز ادامه داد و  از آیت الله شیخ آقا بزرگ طهرانی، آیت الله سید شهاب الدین مرعشی نجفی و برخی علمای دیگر اجازه نقل حدیث دارد.منبع:دیماه۱۳۹۴خبرگزاری حوزه