معدن اورانیوم ساغندیزد

معدن اورانیوم ساغند در حدود‌200‌‌ کیلومتری شمال‌شرقی یزد 

این‌جا معدن اورانیوم ساغند، اولین حلقه از چرخه سوخت هسته‌ای است‌. محلی مهم و حساس در صنعت هسته‌ای کشور که در دل منطقه‌ای موسوم به« دوزخ‌دره» قرار گرفته 

«نام معدن ساغند از روستای ساغند که در این حوالی است، گرفته شده‌ اما اسم جغرافیایی سایتی که این‌جاست دوزخ‌دره است.»

 مدیر مجتمع می‌گوید : «مجتمع معدنی ساغند در فاصله‌180کیلومتری شمال شرق یزد قرار دارد و اکتشافات اولیه آن بر اساس یک‌سری پروازهای هوایی انجام شده چون فلز اورانیوم پرتو‌زاست و اشعه‌های گاما‌، بتا و آلفا ساتع می‌کند، می‌شود با بررسی‌های هوایی نقاطی که این فلز را به میزان زیادتری در خود جای داده شناسایی کرد و مورد اکتشاف قرار داد‌. داستان این اکتشاف هم به این برمی‌گردد که اوایل انقلاب برای مشخص شدن فلزات پرتو‌زا در ایران و با اولویت یک سوم کشورمان، یک سری پروازهای اکتشافی انجام دادند که منطقه‌ ساغند هم جزو آن‌ها بوده است. وقتی در این منطقه پروازهای شناسایی انجام می‌شود، با مطالعه نقشه‌ها مشخص می‌شود منطقه ساغند به وسعت‌300کیلومتر مربع، داغ‌ترین منطقه است. در مرحله بعد این نقاط داغ روی زمین بررسی می‌شود.‌ براساس اکتشاف مقدماتی 9 آنومالی اورانیوم -‌یعنی ناهنجاری یعنی هر جا که ترکیب عناصر پوسته زمین به هم ریخته باشد‌- ‌‌این منطقه شناسایی شد، البته در همه خاک‌ها و آب‌ها اورانیوم در حد بسیار کم و در تناسب با سایر عناصر موجود در آب و خاک هست اما هرجا تمرکز یک عنصر یا چند عنصر بیشتر باشد، زمین‌شناسان از لفظ آنومالی یا ناهنجاری استفاده می‌کنند‌. اگر آنومالی شرایط لازم را داشت، تبدیل به کانسار می‌شود و باز روی کانسار مطالعه می‌گردد و اگر شرایط مناسب بود‌، کانسار تبدیل به معدن می‌شود‌. به بحث خودمان برمی‌گردیم‌؛ این 9 آنومالی از یک تا 9 شماره‌گذاری می‌شود، البته آنومالی‌های‌ 2 و 3 به دلیل فاصله کم با یکدیگر تلفیق شدند و در نتیجه با اولویت آنومالی‌های یک و 2 مطالعات تفضیلی صورت گرفت و ما الان روی معدن شماره 2 متمرکز هستیم که معدن زیرزمینی با حدود 2 کیلومتر مربع وسعت به شمار می‌رود‌. وجود اورانیوم در معدن زیرزمینی تا‌340متری ادامه دارد. البته ما معدن شماره یک را هم داریم که معدن روباز نام دارد و تا عمق‌140متری از سطح زمین برآورد وجود اورانیوم از آن به دست آمده است‌.

  باز‌کننده‌های معدن زیر‌زمینی شماره دو  ما 2 حلقه شفت یا چاه معدنی هستند که تا عمق‌340 متری حفر شده‌اند. 

 «چاه‌های معدنی در حقیقت باز کننده معادن هستند، زیرا اگر معادن نزدیک زمین باشند که روباز نام دارند و نیازی به زدن چاه نیست، اما شرایط معدن شماره 2 نشان داد که به صورت‌ زیر‌زمینی اقتصادی‌تر است. برای همین طبق این نقشه –‌به نقشه روی دیوار دفترش اشاره دارد‌- حفر و تجهیز چاه‌ها انجام شده و در‌ ‌6 افق حفریات اولیه را صورت دادیم، بر این اساس چاه شماره 2 برای ورود هوای تمیز و نفرات مشخص‌ و چاه شماره یک نیز برای خروج سنگ معدن و سنگ باطله در نظر گرفته شد‌ و شبکه‌های زیر‌زمینی هم طراحی شدند. فاصله عمودی میان هر تونل افقی یک بلوک استخراجی نامیده شده و سنگ معدن اورانیوم در بین این بلوک‌ها وجود دارد و برای این‌که به این ماده معدنی برسیم، باید این بلوک‌ها را محاط کنیم یعنی‌ یک‌سری حفریات افقی و یک‌سری حفریات قائم داریم و در دل آن بلوک، بلوک‌های کوچک‌تر هستند‌.»‌

 وضعیت هوای زیر‌زمین و تهویه آن

«در هر معدن زیر‌زمینی بحث رساندن هوای تازه مهم است اما در معدن اورانیوم این مسئله حساسیت بیشتری دارد و برای همین یک فن تهویه نصب کردیم که به صورت دهشی کار می‌کند و می‌تواند تا‌100‌متر مکعب در ثانیه‌، هوا را در فضاهای زیرزمینی بدمد و ما با کانال‌هایی هوا را به سینه کار که افراد مشغول به کار هستند، منتقل می‌کنیم. البته این نوع هوا‌رسانی محاسبات و استانداردهایی دارد که در عمل رعایت شده‌اند.»

تشعشعات اورانیوم

حال که مهندس از حساسیت‌های معدن اورانیوم می‌گوید‌، موضوع تشعشعات اورانیوم بیشتر خود را نشان می‌دهد‌. وضعیت در این زمینه چگونه است‌؟‌ مدیر مجتمع خیالمان را با مثالی روشن و عینی راحت کرده و می‌گوید‌: «میزان پرتوزایی در رادیولوژی یا در مرکز رادیوتراپی خیلی بیشتر از این‌جاست چون آن‌جا با منبع غنی شده کار می‌کنند.

 در معدن زیرزمینی فقط 2 خطر پرسنل را تهدید می‌کند

 یکی گاز رادون‌ -‌یکی از ایزوتوپ‌های اورانیوم است‌‌- که غلظت آن نباید از حد معمولی بالا برود و با تهویه مراقب این مشکل هستیم و دیگری هم بحث ذرات گرد و غباریست که ممکن است وارد حلق و ریه پرسنل شوند که آن هم با ماسک‌های FFB2 که ماسک‌های کربن‌اکتیو هستند، کنترل می‌شود.»

 سطح ایمنی کار را بسیار بالا برده، به این شکل که وقتی افراد پایین می‌روند اول باید در ساختمان دوش و رختکن، لباس خود را در آورده و لباس کار همراه با کلاه و چراغ و دستکش و ماسک و پوتین را بپوشند و از یک راهرو وارد تونل‌ها شوند و بعد که کار خود را انجام دادند، باز در یک سیکل بسته باید لباس خود را تحویل داده، دوش بگیرند و بعد از عبور از دستگاه نشان‌ دهنده اورانیوم به نام هول بادی کانتر بدنشان از نظر وجود ذرات اورانیوم اسکن شود تا اگر آلودگی مانده باشد، دوباره به سیستم شست‌وشو بازگردند که ما این‌ها را در مرحله بازدید از معدن اورانیوم به صورت کامل تجربه کردیم‌.»

 ذخیره و عیار و مشخصات فنی اورانیوم استخراجی

«ذخیره در معادن در زمان اکتشاف مشخص می‌شود اما وقتی وارد کار می‌شویم، آن ذخیره قطعیت پیدا می‌کند. معدن زیرزمینی ما، یک معدن رگچه‌ای است یعنی بافت پیچیده‌ای دارد و کانی اورانیوم یک کانی ثانویه برای معدن به حساب می‌آید. با این وجود عیار ما حدود 500گرم U3O8 در تن است. البته ذخیره هزار تن اورانیوم خالص تخمین زده شده‌ و‌900 هزار تن هم کل ذخیره همراه با‌ ناخالصی‌های معدن است و در معدن شماره یک‌ که معدن اورانیوم روباز است این میزان کمتر بوده و حدود‌460‌هزار تن ذخیره با عیار حدود‌250 گرم در تن را در خود جای داده است.» 

 تاریخ استخراج رسمی از معدن ساغند را‌20فروردین 1392 بوده اما خاطر نشان می‌کند: «عملا از 7 ماه قبل کار استخراج را شروع کرده بودیم و در تیر ماه 91 اولین کارگاه استخراج را در افق 2 باز کردیم‌.»

 رئیس مجتمع همچنین‌ ارسال روزانه‌200تن سنگ معدن اورانیوم به کارخانه تغلیظ اردکان برای تولید کیک زرد را از برنامه‌های این معدن عنوان کرده و می‌گوید‌: «البته چون مقدار سنگ معدنی که فعلا مورد نیاز اردکان بوده را تامین کردیم، فعلا روزانه به اردکان سنگ معدن حمل نمی‌کنیم.» 

بازدید بازرسان آژانس از ساغند 

به سوال مهم خودم که قرار است در بازدید از همه بخش‌های چرخه سوخت به آن بپردازیم، می‌رسیم و این‌که بازرسی‌های آژانس بین‌المللی انرژی اتمی از این‌جا چگونه است‌؟ مهندس گفت: «یک بار چند سال قبل آمدند و یک بار هم اردیبهشت ‌93 اما شنیدم در یکی از توافقات این مسئله عنوان شده که معادن هم تحت بازرسی قرار گیرد‌.» پاسخ مهندس به سوال ما خیلی کوتاه بود‌، اما بررسی‌ها نشان داد که آخرین بار بازرسان آژانس به سرپرستی ماسیمو آپارو، رئیس بازرسان آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، روز 17 اردیبهشت ماه 93‌-‌یک سال قبل از حضور ما‌- از معدن اورانیوم ساغند به صورت مدیریت شده بازدید کردند و این بازدید‌ آخرین اقدام از 7 اقدامی بود که قرار بود ایران در چارچوب همکاری با آژانس تا 25 اردیبهشت صورت دهد و اولین اقدام این مراحل هفت‌گانه‌ ارایه اطلاعات مورد توافق طرفین و دسترسی مدیریت شده مرتبط با معدن ساغند یزد بود که یک سال قبل انجام شده و هیچ‌گونه مشکلی در ارتباط با آن گزارش نگردیده است‌.

* هوشمندی ایرانی در کسب دانش حفر چاه معدنی 

سوال دیگر من که با تحقیق در اطراف ساخت معدن اورانیوم با آن روبه‌رو شده بودم، نقش کشورهای خارجی و به ویژه دوستان چینی در ساخت این معدن بود‌ که‌ مهندس این‌گونه جواب سوال مرا داد: «طراحی پایه معدن را ایرانی‌ها در واحد اکتشاف و استخراج سازمان انرژی اتمی در سال‌71 انجام دادند و طراحی‌های تفضیلی را روس‌ها بر‌عهده داشتند‌. ما برای بازکننده‌های معدن یا همین چاه‌ها یک مناقصه بین‌المللی گذاشتیم که اوکراین انتخاب شد اما تحت‌فشار آمریکا در سال‌76 انصراف داد‌. دوباره مناقصه دیگری انجام شد و قرار بود هر 2 چاه را برنده مناقصه بزند اما من به عنوان اولین کارشناس مقیم در این‌جا پیشنهاد دادم‌ که بیاییم و یک سناریو طراحی کنیم؛ یک حلقه چاه را پیمانکار حفر کند و یک حلقه را خودمان حفر کنیم که پذیرفته شد و هزینه 9 میلیون دلاری حفر 2 حلقه چاه تبدیل به‌ 6 و نیم میلیون دلار شد‌. چاه یک که محل خروج سنگ معدن و سنگ باطله است، را چینی‌ها حفر کردند و با همان جزییات و مشخصات فنی چاه 2 را خودمان حفر و تجهیز کردیم و عملا بین سال‌های‌ 79 تا 82 این پروژه به اتمام رسید و از 82 آماده‌سازی‌های معدن را شروع کردیم‌.»

 «در حفر و تجهیز چاه شماره 2 هیچ خارجی‌ای حضور نداشت و فقط برخی سوالات را از چینی‌ها می‌پرسیدیم، ضمن این‌که ما چاه شماره 2 را با تاخیر 3 ماهه شروع کردیم و برای یاد گرفتن کار، چینی‌ها  را که یک تیم ‌52 نفره با 12‌ کارشناس بودند، ‌ذله کردیم. مثلا 5 بار داخل چاه آن‌ها می‌رفتیم تا سر د‌ر بیاوریم‌. البته قرارداد هم این بود که سوپروایزری چاه 2 را که ما حفر می‌کردیم انجام دهند و آن‌ها هم واقعا تیم خوبی بودند و خیلی متواضع و فروتن با ما همکاری خوبی داشتند‌.»

 آیا چینی‌ها فکر می‌کردند شما بتوانید چنین چاهی بزنید‌؟

 «خیر.‌ اتفاقا آن‌ها در ابتدا می‌گفتند کار سنگینی است و خصوصا تجهیز آن که سخت‌تر و پیچیده‌تر است‌ و باید برق‌کاری، انتقال هوا، تونل‌ها و بتن‌کاری را انجام می‌دادیم‌. ما در این معدن‌150تن فولاد نصب کردیم و این برای چینی‌ها خیلی جالب بود که یک تیم جوان‌ اما فوق‌العاده پرانگیزه و علاقه‌مند چگونه کار را پیش می‌برند ولی ما همین که حس می‌کردیم یک دانش فنی را برای اولین بار به دست می‌آوریم، خودش برایمان یک سوپر‌شارژ بود‌.» 

 کم کم به دهانه چاه می‌رسیم که بر روی آن برجی فلزی و بلند قرار گرفته‌، اختلاف فشار هوا نیز به گونه‌ای ایجاد شده‌ که هوا از چاه خارج نشود‌. هیجان به اوج خود رسیده و ما در دهانه این چاه‌350متری منتظر رسیدن آسانسور از اعماق زمین هستیم. 

 استخراج اصلی در این معدن در افق یا همان تونل چهارم در عمق‌250متری از سطح زمین انجام می‌شود که در طولی حدود‌400متر تجهیز شده و الان کارگران بسیاری به صورت 24ساعته به کار استخراج اورانیوم از آن می‌پردازند.» / خبرگزاری فارس۹۴/۰۶/۱۶بنقل ازروزنامه خراسان

                                                      ***