قراردادترکمنچای چیست وچگونه شکل گرفت /چی دادیم وچی گرفتیم

عهدنامه تركمنچاي قرارداد صلحي بود كه ميان ایران با نمایندگی ميرزا ابوالحسن خان شيرازي و آصف الدوله، و روسيه تزاري با نمایندگی ایوان پاسكوويچ، در 21 فوريه 1828م و با وساطت انگليس منعقد شد.[1]
  اگر چه دوره جنگ های اول میان ایران و روسیه تزاری با انعقاد عهدنامه گلستان و واگذاری بخشهایی از خاک ایران به روسیه پایان یافت اما برخی بندهای این عهدنامه ابهام داشت؛  از جمله این که تعيين خط مرزي در عهدنامه گلستان (هر كشوري تا هر جا كه تصرف كرده بماند) مبهم بود؛ از این رو نماينده ايران ابوالحسن شيرازي براي حل بحران مرزي و حل اختلافات راجع به گنجه، شيروان و طالش به روسيه رفت اما جواب دربار روسيه به شرح ذيل است: «بلاد متصرفي به قهر و غلبه نبوده بلكه حكام هر محل با كمال رغبت حكومت روسيه را پذيرفتند....»[2]
  بلاخره مذاكرات سياسي و ارتباطات ديپلماتيك بر سر گوگچاي كه از لحاظ سوق الجيشي و تسلط بر ايروان، براي ايران حائز اهميت بود ادامه پيدا كرد ولي، نماينده روس اين منطقه را حق كشور خود مي‌دانست. البته هدف اصلي روسيه تزاري از چنين ارتباطات سياسي كه توسط سفراي دو طرف انجام مي‌گرفت اين بود كه ايران نتواند خود را براي جنگ تجهيز قوا كند، كه در اين زمينه هم موفق شد.
  بعد از دوره اول جنگ كه منجر به تحميل عهدنامه گلستان شد، با آغاز دوره دوم جنگهاي ايران و روس شكست جبران ناپذيري بر ارتش ايران و عباس ميرزا در گنجه وارد شد و سپاه روس به فرماندهي پاسكوويچ فاتح ميدان شدند. «هر چند قبل از اين عمليات در جنگهاي 1242-1241 با فتواي برخي علما از جمله كاشف الغطاء، احساسات ديني ايرانيان تهييج شد و سپاه ايران مقاومت رشيدانه‌اي در مقابل روسيه انجام داد؛ در نتیجه ميرمولف (به خاطر عدم كاميابي در جنگ) بر كنار و پاسكوويچ به فرماندهي سپاه قفقازيه منصوب گرديد.»[3] در نهايت وليعهد ايران - عباس ميرزا - بهترين افواج خود را در سردارآباد [نقطه با اهميت ارس] تمركز داد ولي بدليل نرسيدن آذوقه و جيره، روحيه سپاه تزلزل شد و عاقبت سردارآباد به تصرف روس درآمد و قواي ايران از ساحل چپ رود ارس به طرف آذربايجان رانده شد.[4] سپاه روس به پيشروي خود به طرف تبريز و پايتخت ادامه دادند. مك دونالد - سفير انگليس در تهران - از ترس پيشروي روس، بيشتر از فتحعلي شاه به هراس افتاد و شاه را مجبور به قبول شرايط صلح كرد.
  سرانجام روابط خدعه آميز و به ظاهر مسالمت آميز سياسي روسها باعث شد ايران نتواند خود را تجهيز كند و به دفاع در مقابل روس بپردازد و وليعهد خسته از عدم حمايت‌هاي مالي، جنگ در مقابل روس را زود پايان داد و عهدنامه ننگين ديگري به نام عهدنامه تركمنچاي در سال پنجم شعبان 1243 ق / دهم فوريه 1828 به ايران تحميل شد.
 
مفاد عهدنامه
  با عدم آگاهي فتحعلي شاه از روابط ديپلماتيك فرانسه با روسيه به خصوص در مورد عهدنامه تيلسيت (عهدنامه صلحي كه ميان فرانسه و روسيه در اواخر 1808 م امضا شد و اميدهاي ايران در جهت حمايت فرانسه [نيروي سوم] را به يأس تبديل كرد و عملاً به قطع روابط دو كشور در سال 1809 م انجاميد) و فشار نماينده انگليس به شاه براي انعقاد پيمان صلح ( به دلیل ترس از پيشروي روس و به خطر انداختن منافع انگليس در ايران و هندوستان) ، زمينه ساز انعقاد عهدنامه ترکمنچای گردید و موجب از دست رفتن قسمت های دیگری از حافظه تاريخي ايران گردید.
  مفاد عهدنامه تركمنچاي عبارت بود از: استرداد اسراي ايران، پرداخت غرامت جنگ به دولت روسيه، اجازه عبور و مرور كشتي‌هاي تجاري روس در درياي مازندران، حق قضاوت كنسولي به روسيه، تخليه تالش توسط سپاه ايران و واگذاري ايروان و نخجوان به ملكيت مطلقه روس، تأييد وليعهدي عباس ميرزا و به رسميت شناختن سلطنت ايران در صورتي که وليعهد به اين مقام برسد. مطابق ذيل اين عهدنامه، در صورت ارتکاب جرم توسط اتباع روس در ايران، دادگاههاي ايران حق كوچكترين دخالتي را نداشتند (كاپيتولاسيون).[5] از ديگر مفاد اين عهدنامه تحميل عهدنامه تجاري بر ايران بود كه طبق فصل اول آن «اتباع روس‌ در همه جاي ايران مي‌توانند تجارت كنند و در صورت وفات، اموال منتقله و غيرمنتقله آنها، بدون هيچ مانعي از احكام ولايات متعلق به دولت روس است».[6]
 پینوشت
[1] . امينی ، علیرضا؛ وحبيب الله ابوالحسن شيرازي، تحولات سياسي اجتماعي ايران از قاجار تا رضاشاه (1290 هـق- 1320 هـش) ، تهران، نشر قوس، 1382، ص 108.
[2] .  شميم، علي اصغ؛ ايران- دوره سلطنت قاجار، تهران، كتابخانه ابن سينا، 1342، ص 66.
[3] . شميم، علي اصغر؛ ايران دوره قاجار، قرن سيزدهم و نيمه اول قرن چهاردهم، تهران، زرياب، 1379، ص 100.
[4] . همان، صص 101-100.
[5] . اميني، علي رضا و حبيب الله ابوالحسن شيرازي، پيشين، ص 108.
[6] .  لسان الملك سپهر ، محمدتقي؛ به اهتمام جمشيد كيانفر، ناسخ التواريخ، ج اول، تهران، اساطير، 1377، صص 400-399.
                                                                 *****
عهدنامه ترکمنچای نویسنده : شاهین کاویانی ناشر زبان کتاب :فارسی تعداد صفحه : 19 قالب کتاب : PDF حجم  عهدنامه ترکمن چای قراردادی است که در ۲۱ فوریه ۱۸۲۸ برابر ۱ اسفند ۱۲۰۶ خورشیدی پس از پایان جنگ ایران و روسیه در قفقاز جنوبی و آذربایجان بین روسیه و ایران امضا شد. برای امضای این پیمان از سوی فتح‌علی شاه پادشاه ایران میرزاعبدالحسن‌خان و آصف‌الدوله و از سوی روسیه تزاری ایوان پاسکویج حضور داشتند. طی این قرارداد قلمروهای باقی مانده ایران از معاهده گلستان در قفقاز شامل خانات ایروان، مناطق تالش و اردوباد و بخشی از مغان و شروان به روسیه واگذار شد. ایران حق کشتی‌رانی در دریای مازندران را از دست داد و ملزم به پرداخت ۱۰ کرور تومان به روسیه شد. بر طبق این قرارداد روسیه قول داد از پادشاهی ولیعهد وقت عباس‌میرزا حمایت کند. جه مفاد این عهدنامه صحنه امضاء قرارداد به قلم نقاشی روس واگذاری خانات ایروان و نخجوان به دولت روسیه و تخلیه تالش و مغان از سپاه ایران. پرداخت ده کرور تومان (پنج میلیون تومان) به طور اقساط از طرف ایران به روسیه به عنوان غرامت جنگی. اجازه عبور و مرور آزاد به کشتی‌های تجاری روسی در دریای مازندران رضایت به انعقاد یک عهدنامه تجاری بین ایران و روسیه و حق اعزام کنسول و نمایندگان تجاری به هر منطقه از مناطق ایران که روس‌ها لازم بدانند. حمایت روسیه از ولیعهدی عباس میرزا و کوشش در به سلطنت رساندن وی پس از مرگ شاه. استرداد اسرای طرفین. اعطای حق قضاوت کنسولی به اتباع روسیه. علاوه بر امضای معاهده ترکمانچای زیر فشار روس‌ها یک عهد نامه تجاری نیز با آنان به امضا رسید که تمام بازار ایران را بدون هیچ مانعی در اختیار روس‌ها قرار می‌داد. لغو قرارداد ترکمانچای پس از اینکه انقلاب کمونیستی در شوروی به پیروزی رسید، لنین برای اثبات حسن نیت خود نسبت به ملل ضعیف جهان الغای تمام امتیازات استعماری دولت تزاری پیشین را اعلام کرد. دولت صمصام السلطنه نیز از این فرصت استفاده کرد و در ۱۸ شوال ۱۳۳۶ در مصوبه‌ای الغای قرارداد ترکمانچای و دیگر امتیازات واگذار شده به دولت روسیه تزاری را اعلام نمود که این اقدام شامل لغو امتیاز کاپیتولاسیون برای اتباع روسیه نیز می‌شد. دولت ایران چند روز بعد مصوبه‌ای برای لغو امتیاز کاپیتولاسیون برای کشورهای دیگر نیز صادر کرد چرا که چند کشور دیگر نیز پیش از این بر اساس قراردادهایی تحت عنوان دولت کامله الوداد از امتیاز کاپیتولاسیون مطابق قرار داد ترکمانچای برخوردار شده بودند.با لغو قرارداد ترکمانچای منطقا این بخش از این قراردادها نیز باید ملغی می‌شد. مصوبه دوم همانطور که انتظار می‌رفت توسط دولت بریتانیا رد شد.بازتاب این عهدنامه در کشورهای ذینفع در حالیکه در ایران این عهدنامه «ننگین» تلقی می‌شود اما روس‌ها از آن استقبال می‌کنند. بطوری که در ۱۷۵‌مین سالگرد امضای این معاهده، با همکاری سازمان دوستی ارمنستان و روسیه بر فراز «تپه پاسکویچ» در ایروان مجسمه ژنرال ایوان پاسکویچ فرمانده سپاه قفقازی ارتش روس و یکی از تدوین‌کنندگان این معاهده سرنوشت‌ساز برای مردم ارمنی که محاصره و تصرف قلعه ایروان را فرماندهی می‌کرد، نصب شد. در ایران نیز سفارت خانه روسیه تندیسی از وی را نصب کرده و در سالگرد جنگ ارج می نهد.